Kamuda Yeniden Yapılandırma İhtiyacı 1: Mahalle Muhtarlıklarının Kaldırılması

13/05/2018    Yazarlarımız Ömer DEMİRDAŞ Projeler   

Kamuda Yeniden Yapılandırma İhtiyacı 1: Mahalle Muhtarlıklarının Kaldırılması

Bu yazı dizimizde ülkemizde kaynakların etkili, ekonomik ve verimli kullanılması gerektiği inancıyla yapılması gereken yapısal reformlardan bahsedeceğiz.
Gerek dünya gerekse de ülkemiz oldukça belirsiz bir siyasi ve ekonomik dönemden geçmektedir. 2008 yılında başlayan global ekonomik kriz sadece parasal önlemlerle geçiştirilmeye çalışıldığından şu ana kadar istenilen sonuç elde edilememiş ve dünya ekonomilerindeki kırılganlıklar önlenememiştir. Bunun yanında gerek Ortadoğu’da gerekse de dünyanın birçok yerinde meydana gelen siyasi çalkantılar dünya ekonomilerini doğrudan veya dolaylı olarak etkilemektedir. Belirsizliklerin arttığı dönemlerde insanlar harcamalarını kıstıklarından, dünya ekonomileri giderek kısır döngüye girebilmekte ve küreselleşmenin de etkisiyle hemen her ülke az ya da çok bu olumsuz tablodan etkilenmektedir. Bu dönemlerde kaynakların arttırılmasında sıkıntı yaşandığından mevcut kaynakların daha etkili ve verimli kullanılmasının önemi bir kez daha ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle biz de bu yazı dizimizde ülkemizde kaynakların etkili, ekonomik ve verimli kullanılması gerektiği inancıyla yapılması gereken yapısal reformlardan bahsedeceğiz.  İlk yazımıza mahalle muhtarlıklarında yapılması gereken yapısal reformlardan bahsedeceğiz.
 
Mahalle Muhtarlıklarının Kaldırılması
Ülkemiz siyasi hayatında önemli işlevler gören ve mahalli idarelerin en küçük birimi olan muhtarlıklar işlevselliğini her geçen gün yitirmektedir. 1944 yılında yürürlüğe giren 4541 sayılı kanuna dayanılarak çıkarılan 04/04/1945 tarih ve 3/2412 sayılı Bakanlar Kurulu Kararına bakıldığında Muhtarlıkların çok önemli görevler ifa ettikleri anlaşılmaktadır.
 
Yukarıda adı verilen mevzuat hükümlerine baktığımızda muhtarlıkların nüfus kanunundan askerlik kanununa, ceza muhakemeleri kanunundan hukuk muhakemeleri kanununa, veraset ve intikal vergisi kanunundan kaçakçılığı önleme kanuna kadar oldukça geniş bir alanda çok farklı ödevleri yapmakla yükümlü tutulduklarını görmekteyiz. Söz konusu mevzuatın yürürlüğe girdiği tarihten 1980’li yıllara kadar muhtarlıklarla ilgili herhangi önemli bir düzenleme yapılmamışken, 18.01.1984  tarih ve 2972 sayılı “Mahalli İdareler ile Mahalle Muhtarlıkları ve İhtiyar Heyetleri Seçimi Hakkında Kanunda” muhtarlıkların nasıl seçileceği belirlenmiş ancak görevleri hususunda herhangi bir düzenleme yine yapılmamıştır.
 
Söz konusu kanunun ve Bakanlar Kurulu Kararının yürürlüğe girdiği tarih ve ülkemizin o zamanki gelişmişlik seviyesi göz önüne alındığında, kanunda ve bakanlar kurulu kararında belirtilen pek çok görevin gerçekten de muhtarlar tarafından ifa edilmesinin o zamanki şartlar için gerekli olduğu düşünülebilir. Ancak, gelişen teknoloji ve ülkemizin ulaşmış olduğu kalkınmışlık seviyesi göz önüne alındığında yukarıda belirtilen görevlerin hemen hemen hiç birisinin bugün itibari ile fiili olarak icra edilmediği hemen herkesin malumudur. Bugün itibari ile muhtarlıklar sadece seçimlerde seçmen kartının dağıtımı ve iadeli taahhütlü verilen mektupların sahiplerinin adresinde bulunamadığı durumlarda mektupların bırakılması ve fakirlere fakirlik ilmühaberinin verilmesi dışında hemen hemen önemli hiçbir görev icra etmemektedir. Bunun yanında, özellikle büyükşehirlerde insanların giderek birbirine yabancılaşması, aynı site hatta aynı apartman içinde oturanların dahi birbirini tanımadığı ortamda muhtarlıkların icra ettiği bazı görevlerin ne kadar sağlıklı olduğu da tartışmalıdır.
 
Başta büyükşehirler olmak üzere, bugün itibari ile yerel yönetim denilince vatandaşların aklına belediye gelmekte ve hizmetlerin büyük çoğunluğu belediyeler tarafından sunulmaktadır. Nitekim bu gelişmeler doğrultusunda belediye mevzuatında değişiklikler yapılmış ve görev tanımı itibari ile 1580 sayılı kanunda yapılamayan birçok işlemin 5216 ve 5393 sayılı kanunlarla belediyerce yapılmasının önü açılmıştır. Bu durum sadece belediyelerce sunulan hizmetin kalitesinden değil aynı zamanda vatandaşların belediyelerden beklentisinin artması da etkili olmuştur. Ancak, belediyelerin görevleri vatandaşların beklentisine paralel olarak sürekli olarak artarken maddi kaynakları istenilen düzeyde arttırılamamıştır. Belediyeler çoğunlukla merkezi idare tarafından kendilerine tahsis edilen gelirlere bağımlı olarak faaliyet göstermektedirler ve kendi öz gelirleri toplam gelir içerisinde fazla bir yer kaplamamaktadır.

Muhtarlıkların önemi her geçen gün azalırken sayısı ise nüfus ve yerleşim biriminin artışına paralel olarak sürekli artmaktadır.  2014 yerel seçimler öncesinde Türkiye’de bulunan muhtarlıkların sayısı, köy ve mahalle muhtarlıkları olarak dağılımı aşağıda verilmiştir.
 
S. NO İLLER KÖY MUHTAR
SAYISI*
MAHALLE MUHTAR
SAYISI*
S. NO İLLER KÖY MUHTAR
SAYISI*
MAHALLE MUHTAR
SAYISI*
1 ADANA 464 392 42 KONYA 584 911
2 ADIYAMAN 420 180 43 KÜTAHYA 520 302
3 AFYON 391 595 44 MALATYA 496 348
4 AĞRI 569 78 45 MANİSA 779 410
5 AMASYA 352 144 46 K.MARAŞ 478 346
6 ANKARA 661 813 47 MARDİN 573 130
7 ANTALYA 551 490 48 MUĞLA 398 222
8 ARTVİN 312 43 49 MUŞ 359 118
9 AYDIN 489 263 50 NEVŞEHİR 133 190
10 BALIKESİR 905 265 51 NİĞDE 113 214
11 BİLECİK 243 61 52 ORDU 487 459
12 BİNGÖL 319 69 53 RİZE 353 192
13 BİTLİS 340 127 54 SAKARYA 428 264
14 BOLU 511 62 55 SAMSUN 945 342
15 BURDUR 182 164 56 SİİRT 268 64
16 BURSA 668 425 57 SİNOP 469 44
17 ÇANAKKALE 568 96 58 SİVAS 1.231 291
18 ÇANKIRI 367 108 59 TEKİRDAĞ 257 113
19 ÇORUM 735 189 60 TOKAT 611 385
20 DENİZLİ 372 354 61 TRABZON 481 372
21 DİYARBAKIR 761 253 62 TUNCELİ 327 40
22 EDİRNE 248 112 63 ŞANLIURFA 1.107 204
23 ELAZIĞ 545 154 64 UŞAK 244 82
24 ERZİNCAN 528 155 65 VAN 577 109
25 ERZURUM 968 325 66 YOZGAT 556 259
26 ESKİŞEHİR 368 187 67 ZONGULDAK 372 181
27 GAZİANTEP 435 361 68 AKSARAY 151 211
28 GİRESUN 536 211 69 BAYBURT 169 33
29 GÜMÜŞHANE 323 75 70 KARAMAN 143 158
30 HAKKARİ 127 53 71 KIRIKKALE 171 145
31 HATAY 358 321 72 BATMAN 263 105
32 ISPARTA 174 340 73 ŞIRNAK 173 93
33 MERSİN 509 404 74 BARTIN 262 47
34 İSTANBUL 151 804 75 ARDAHAN 226 41
35 İZMİR 595 743 76 IĞDIR 157 37
36 KARS 381 56 77 YALOVA 43 46
37 KASTAMONU 1.070 157 78 KARABÜK 269 83
38 KAYSERİ 395 419 79 KİLİS 136 89
39 KIRKLARELİ 177 115 80 OSMANİYE 161 120
40 KIRŞEHİR 233 131 81 DÜZCE 290 100
41 KOCAELİ 244 266   TOPLAM 34.305 18.460
*Ödenen muhtar maaşlarına göre hazırlanmıştır.
**Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemine (ADNKS) göre tespit edilen köy nüfusları baz alınarak 2972 sayılı Mahalli İdareler ile Mahalle Muhtarlıkları Seçimi Hakkında Kanunun 30 ncu maddesinin (a) fıkrasına göre hesaplanmıştır.
***  2972 sayılı Mahalli İdareler ile Mahalle Muhtarlıkları Seçimi Hakkında Kanunun 30 maddesinin (b) fıkrasına göre hesaplanmıştır.
KAYNAK: İÇİŞLERİ BAKANLIĞI

Yukarıda yer alan 2014 yılı verilerine göre Türkiye’de toplam 52.765 adet muhtarlık bulunmaktadır. Bu sayının 34.305 adedi köy, 18.460 adedi ise mahalle muhtarlığıdır. Ancak 6360 sayılı kanunla 14 yeni büyükşehir kurulması ile birlikte büyükşehir sınırları il sınırları olarak kabul edilmiş ve bu illerde bulunan köyler mahalleye çevrildiğinden köy muhtarlıklarının sayısı düşmüş ancak mahalle muhtarlıklarının sayısı artmıştır. İstanbul ve Ankara başta olmak üzere büyükşehirlerin içerisinde bulunan bazı köylerin fiili olarak şehir içinde kalması dolayısıyla böyle bir uygulama doğru olsa dahi özellikle il sınırları geniş ve/veya yerleşim birimi dağınık olan illerdeki köylerin mahalle olarak addedilmesi bunların köy olma vasfını fiili olarak sona erdirememiştir.  
 
Köy olan veya mahalleye çevrilmekle birlikte hala köy vasfında bulunan yerlerde muhtarlıklarla ilgili olarak bunların gerekli olup olmadığı hususunda herhangi bir tartışma bulunmamaktadır. Çünkü böyle yerlerde muhtarlıklar bir nevi devletin en küçük mahalli birimi olarak devleti temsil etmekte ve bu doğrultuda hizmet görmektedirler. Ancak büyükşehirler başta olmak üzere il ve ilçe merkezlerinde bulunan muhtarlıklara bugün itibari ile ihtiyaç bulunmamaktadır. Bu nedenle yeni dönemde il ve ilçe merkezlerinde bulunan mahalle muhtarlıklarının kaldırılarak bunlar tarafından sunulan bazı hizmetlerin belediyelere verilmesi, kamu yönetiminde etkinliğin ve kalitenin artmasına önemli katkıda bulunacaktır.
 
2018 yılı başından itibaren ortalama bir muhtar maaşı yaklaşık olarak 1.563,57 TL’dir. Mahalle muhtarlıklarının sayısının 18.460 olduğu göz önüne alındığında mahalle muhtarlıkları için bütçeden ödenen rakam:

 
Mahalle sayısı
(A)
Ortalama Maaş (B) Toplam Aylık Maliyet
(A)*(B) = (C)
Toplam Yıllık Maliyet
(C)*12 = (D)
18.460 1563,67 28.863.502,20 TL 346.362.026,40 TL
 
Görüleceği üzere mahalle muhtarlıklarının merkezi bütçeye toplam maliyeti yıllık olarak yaklaşık 350 milyon TL’dir. Bunun yanında muhtarlıkların elektrik, su, doğalgaz ve internet faturalarının birçoğu yine belediyeler tarafından ödenmektedir. Aslında köy statüsünden çıkmış olmakla beraber hala köy gözüken yerleşim yerleri de eklendiğinde bu miktar 350 milyon TL’nin çok daha üzerinde gerçekleşecektir.
 
Ancak gerek işlevselliği gerekse de değişen koşullar ve gelişen teknolojik seviye göz önüne alındığında bugün itibari ile mahalle muhtarlıklarına ihtiyaç duyulmadığı aşikardır. Seçmen bilgi kartları gibi 4 veya 5 yılda bir sunulan hizmetler belediyeler tarafından rahatlıkla sunulabileceği gibi YSK’nın internet sitesi üzerinden de birçok kişi tarafından hali hazırda bu hizmet alınmaktadır. İkametgah işlemleri MERNİS üzerinden yürütüldüğünden bu işlemlerle ilgili de muhtarlıklara hemen hemen ihtiyaç kalmamıştır. Ancak ilk kayıt için gerekli hizmetler de belediyeler tarafından rahatlıkla sunabilir. Bunların dışındaki diğer hizmetler de gerek mahalli idarelere gerekse ilgili merkezi idarelere devredilebilir ve gerekli teknolojik yapılarak vatandaşlara bu hizmetler daha ucuz maliyetle ve daha kaliteli bir şekilde sunulabilir.

Yukarıda da ifade ettiğimiz gibi belediyelerin görevleri vatandaşların talepleri doğrultusunda sürekli artarken gelirleri maalesef aynı oranda arttırılamamıştır. Mahalle muhtarlıklarının kaldırılarak merkezi idareden mahalle muhtarlıkları için ödenen paranın ilgili belediyelere aktarılması durumunda hem belediyelere ek bir gelir imkanı sağlanacak hem de hizmetlerin kalitesi artacaktır. Aşağıdaki tabloda sadece mevcut bilgilere göre il bazında mahalle muhtarlıklarının kaldırılması ve bu kaynağın belediyelere aktarılması durumunda belediyelere katkısı il bazında verilmiştir.  
S. No İller Mahalle Muhtarı
Sayısı
Belediyelere Aylık Katkısı (TL) Belediyelere Yıllık Katkısı (TL) S. No İller Mahalle Muhtarı
Sayısı
Belediyelere Aylık Katkısı (TL) Belediyelere Yıllık Katkısı (TL)
1 ADANA 392 612.919,44 7.355.033,28 42 KONYA 911 1.424.412,27 17.092.947,24
2 ADIYAMAN 180 281.442,60 3.377.311,20 43 KÜTAHYA 302 472.198,14 5.666.377,68
3 AFYON 595 930.324,15 11.163.889,80 44 MALATYA 348 544.122,36 6.529.468,32
4 AĞRI 78 121.958,46 1.463.501,52 45 MANİSA 410 641.063,70 7.692.764,40
5 AMASYA 144 225.154,08 2.701.848,96 46 K.MARAŞ 346 540.995,22 6.491.942,64
6 ANKARA 813 1.271.182,41 15.254.188,92 47 MARDİN 130 203.264,10 2.439.169,20
7 ANTALYA 490 766.149,30 9.193.791,60 48 MUĞLA 222 347.112,54 4.165.350,48
8 ARTVİN 43 67.233,51 806.802,12 49 MUŞ 118 184.501,26 2.214.015,12
9 AYDIN 263 411.218,91 4.934.626,92 50 NEVŞEHİR 190 297.078,30 3.564.939,60
10 BALIKESİR 265 414.346,05 4.972.152,60 51 NİĞDE 214 334.603,98 4.015.247,76
11 BİLECİK 61 95.377,77 1.144.533,24 52 ORDU 459 717.678,63 8.612.143,56
12 BİNGÖL 69 107.886,33 1.294.635,96 53 RİZE 192 300.205,44 3.602.465,28
13 BİTLİS 127 198.573,39 2.382.880,68 54 SAKARYA 264 412.782,48 4.953.389,76
14 BOLU 62 96.941,34 1.163.296,08 55 SAMSUN 342 534.740,94 6.416.891,28
15 BURDUR 164 256.425,48 3.077.105,76 56 SİİRT 64 100.068,48 1.200.821,76
16 BURSA 425 664.517,25 7.974.207,00 57 SİNOP 44 68.797,08 825.564,96
17 ÇANAKKALE 96 150.102,72 1.801.232,64 58 SİVAS 291 454.998,87 5.459.986,44
18 ÇANKIRI 108 168.865,56 2.026.386,72 59 TEKİRDAĞ 113 176.683,41 2.120.200,92
19 ÇORUM 189 295.514,73 3.546.176,76 60 TOKAT 385 601.974,45 7.223.693,40
20 DENİZLİ 354 553.503,78 6.642.045,36 61 TRABZON 372 581.648,04 6.979.776,48
21 DİYARBAKIR 253 395.583,21 4.746.998,52 62 TUNCELİ 40 62.542,80 750.513,60
22 EDİRNE 112 175.119,84 2.101.438,08 63 ŞANLIURFA 204 318.968,28 3.827.619,36
23 ELAZIĞ 154 240.789,78 2.889.477,36 64 UŞAK 82 128.212,74 1.538.552,88
24 ERZİNCAN 155 242.353,35 2.908.240,20 65 VAN 109 170.429,13 2.045.149,56
25 ERZURUM 325 508.160,25 6.097.923,00 66 YOZGAT 259 404.964,63 4.859.575,56
26 ESKİŞEHİR 187 292.387,59 3.508.651,08 67 ZONGULDAK 181 283.006,17 3.396.074,04
27 GAZİANTEP 361 564.448,77 6.773.385,24 68 AKSARAY 211 329.913,27 3.958.959,24
28 GİRESUN 211 329.913,27 3.958.959,24 69 BAYBURT 33 51.597,81 619.173,72
29 GÜMÜŞHANE 75 117.267,75 1.407.213,00 70 KARAMAN 158 247.044,06 2.964.528,72
30 HAKKARİ 53 82.869,21 994.430,52 71 KIRIKKALE 145 226.717,65 2.720.611,80
31 HATAY 321 501.905,97 6.022.871,64 72 BATMAN 105 164.174,85 1.970.098,20
32 ISPARTA 340 531.613,80 6.379.365,60 73 ŞIRNAK 93 145.412,01 1.744.944,12
33 MERSİN 404 631.682,28 7.580.187,36 74 BARTIN 47 73.487,79 881.853,48
34 İSTANBUL 804 1.257.110,28 15.085.323,36 75 ARDAHAN 41 64.106,37 769.276,44
35 İZMİR 743 1.161.732,51 13.940.790,12 76 IĞDIR 37 57.852,09 694.225,08
36 KARS 56 87.559,92 1.050.719,04 77 YALOVA 46 71.924,22 863.090,64
37 KASTAMONU 157 245.480,49 2.945.765,88 78 KARABÜK 83 129.776,31 1.557.315,72
38 KAYSERİ 419 655.135,83 7.861.629,96 79 KİLİS 89 139.157,73 1.669.892,76
39 KIRKLARELİ 115 179.810,55 2.157.726,60 80 OSMANİYE 120 187.628,40 2.251.540,80
40 KIRŞEHİR 131 204.827,67 2.457.932,04 81 DÜZCE 100 156.357,00 1.876.284,00
41 KOCAELİ 266 415.909,62 4.990.915,44   TOPLAM 18.460 28.863.502,20 346.362.026,40
 
Görüleceği üzere, özellikle nüfusu ve bütçesi nispeten küçük ancak mahalle sayısı fazla olan Tokat, Burdur gibi il ve ilçeler başta olmak üzere belediyelere aktarılacak olan bu kaynak belediyeleri kaynak açısından oldukça rahatlatacaktır. Bunun yanında muhtar seçilen kişilerin ekseriyetle emekli kişiler olması ve mahalle muhtarlıkları tarafından sunulan hizmetlerin bir kısmının belediyelerce sunulacak olması nedeniyle genç istihdamın önünü açacak ve sosyal gelişmeye de katkıda bulunacaktır.
 
SONUÇ:
 
Sonuç olarak bugün itibari ile mahalle muhtarlıkları işlevini tamamlamış bulunmaktadır. Mahalle muhtarlıkları tarafından verilmesi öngörülen hizmetlerin hemen hemen tamamı ya belediyeler tarafından veya merkezi idare tarafından sunulduğundan bugün itibari ile bu muhtarlıklar seçimden seçime seçmen bilgi kartlarının dağıtımı ve ikametgahında bulunamayanlar için son posta teslim yeri olma ve fakirlik ilmühaberi verme dışında herhangi bir işlev görmemektedir. 2014 seçimlerine göre Türkiye’de toplam 52.765 muhtarlık bulunmakta ve bunların 18.460 adedi mahalle muhtarı olarak görev yapmaktadır. Merkezi idare bütçesinde yıllık yaklaşık 350 milyon TL mahalle muhtarlıklarının maaş gideri olarak ödenmektedir. Ayrıca, muhtarlıkların binası başta olmak üzere, ısınma, telefon, su doğalgaz ve internet gibi birçok gideri de hali hazırda birçok belediye tarafından karşılanmaktadır. Ancak işlevsellik göz önüne alındığında bu harcamanın verimli bir harcama olduğu iddia edilemez.
 
Kamu harcamalarında etkinliğin arttırılması ve kaynakların daha verimli kullanılması açısından önemi her geçen gün artan belediyelerin güçlendirilmesi her geçen gün daha da önem kazanmaktadır. Bu nedenle, mahalle muhtarlıklarının kaldırılarak buraya aktarılan paraların muhtarlık sayısına göre il ve ilçe belediyelerine aktarılması durumunda hem belediyelerin kaynak açısından bir nebze rahatlamasına katkıda bulunulacak hem de hizmetlerin daha az maliyetle ve daha verimli bir şekilde vatandaşlara sunulma imkanı sağlanacaktır. Bunun yanında genç istihdamın arttırılması açısından da bu kaynakların belediyelere aktarılması yerel yönetimlerin elini güçlendirecektir.
 
Dünya ekonomisi 2008 yılından itibaren global ekonomik krizle boğuşmaktadır. Bunun yanında Arap baharı ile başlayan ve hemen yanı başımızda cereyan eden karışıklıkların kısa vadede durulması beklenmemektedir. Günümüzün gerek siyasi gerekse de ekonomik durumu göz önüne alındığında mevcut kaynakların daha etki daha verimli kullanılmasının önemi her geçen gün artmaktadır. Yukarıda da ifade edildiği üzere kaldırılması gerektiğini düşündüğümüz muhtarlık sayısı 2014 seçim verilerine göre 18.460’tır. Ancak, 6360 sayılı kanun ile büyükşehirlerde bulunan köyler mahalleye çevrildiğinden bu sayı şu an için 30.000’e çıkmış bulunmaktadır. Büyükşehirler başta olmak üzere tüm il ve ilçelerdeki köy statüsünü kaybetmiş ve ilgili idarenin mahallesi haline gelmiş olan bütün muhtarlıkların Valilik ve Kaymakamlıklar tarafında tespit edilerek gerekli çalışma yapıldığında yerel yönetimlere yaklaşık 400 milyon TL bir kaynağın aktarılması mümkün olacak ve kamu kaynaklarının verimli kullanılmasının önü açılacaktır.
 
2011 yılında faaliyete geçen Ankara-Konya hızlı tren hattının yaklaşık maliyeti 1 milyar TL’dir. Muhtarlıklara ödenen bu kaynağın belediye gibi mahalli idareler yerine merkezi idare tarafından kullanılması durumunda hemen her seçim döneminde yaklaşık Ankara-Konya hattı kadar bir mesafede hızlı tren yapımının mümkün bulunmaktadır. Sözün özü kaynaklarımız kıt ama ihtiyaçlarımız çok. Bu nedenle mevcut kaynakları olabildiğince verimli değerlendirmemiz için en küçük idari birim olan muhtarlıklarda konsolidasyon yapılması ülkemizin uzun vadeli çıkarları için bizce gereklidir. Sizce öyle değil mi?
 

 
Saygılarımla...
Ömer DEMİRDAŞ


yorum yap